شنبه, 27 آبان 1396
مشاهده در قالب پی دی اف چاپ

حضور زايران در پيرامون مزارات كه به دليل احترام مبتنى بر اعتقاد به زيارت مشاهد مشرفه مى‏باشد، در حقيقت فلسفه ايجاد تشكيلات در اماكن مقدسه شده است. شواهد تاريخى حكايت از آن دارد كه ضرورت حفظ و نگهدارى اماكن زيارتى و تأمين نيازمنديهاى زايران باعث پيدايى تشكيلات خودجوش و غير رسمى گرديده كه به مرور به سازمان ادارى خاص هر مكان مقدس مبدل شده است. در مشهد الرضا نيز پس از قرن چهارم هجرى به واسطه توجه و حضور در حال افزايش زايران و در نتيجه ضرورت وجود سازمان خاص زيارتى، تشكيلاتى به وجود آمده است كه پس از گذشت چندين قرن امروزه به نام 'آستان قدس رضوى' وارث اين سازمان قديمى است كه اگر چه اسناد تاريخى قدمت آن را به قرن هشتم مى‏رساند، اما به طور قطع آستان قدس با نام ديگر در قبل از اين دوران نيز وجود داشته است. آستان قدس به نقل تاريخ از نظر مديريت و اداره تشكيلات در طول تاريخ به طور مستقل و تحت نظر مقام توليت يا نايب التوليه و به وسيله كارگزاران و خدمه اداره مى‏شده و دولتهاى وقت حق مداخله در امور آستان قدس را نداشته‏اند و تنها متوليان در برابر حكومت مسؤول بوده‏اند. سازمان ادارى و تشكيلات آستان قدس در طول تاريخ بنا به شرايط تاريخى و مطابق با سنتها و آداب و رسوم و سليقه متوليان چندين بار دچار تحول و دگرگونى شده است.

به نوشته احتشام كاويانى از زمان سلاطين ديالمه، تصدى امور آستان قدس با سادات رضوى بوده است كه نقبا ناميده مى‏شدند و از ميرزا بدرالدّين نقيب كه معاصر سلطان محمد خدابنده (اولجايتو) تصدى امور آستانه را داشته، در متون تاريخى نام برده شده و از زمان صفويه كه شاه طهماسب موقوفاتى را ايجاد كرد مقام توليت به عنوان يك منصب رسمى از اختصاصات سلطنتى شد و در عهد صفويه و افشاريه و قاجار، مقام توليت عظمى با شاهان بود و از افتخارات شمرده مى‏شد. در عهد قاجاريه و به دليل دخالت نايب التوليه‏ها در امور آستان قدس و تجاوز به اموال و داراييهاى آستانه سازمان ادارى دچار آشفتگى گرديد و اگر چه با پيدايى طومار عليشاه در فاصله سالهاى 1126 تا 1160 ه‍ . ق تا حدى دگرگونىها سامان يافت، اما دوباره دچار بى‏نظمى گرديد. در اين دوران فرامين صادره از آستان قدس با تشريفات ويژه مكتوب مى‏شد و توسط مقام عاليه نايب التوليه مهر زده مى‏شد و امور آستانه به وسيله مستوفيان و اولياى دفتر اداره مى‏گرديد و كارگزاران آستان قدس عبارت بودند از يك عده خادم و فراش كه زير نظر خادمباشى يا سر كشيك به طور متناوب در بيوتات و مكانهاى مختلف به ارائه خدمت مى‏پرداختند و گروهى هم در دفتر روضه مباركه زير نظر قائم مقام و يك نفر نايب التوليه و عده‏اى ديگر تحت عناوين نايب الزيارة، مدرس و مباشر املاك به امور رسيدگى مى‏نمودند و خدمه و كاركنان حقوق بگير ساليانه مبالغى نقد و مقدارى هم غله دريافت مى‏كردند و عده‏اى نيز به صورت رايگان و افتخارى خدمت مى‏كردند. در سال 1305 و در دوران نيابت توليت محمد ولى خان اسدى تحولاتى در تشكيلات آستان قدس به وجود آمد كه تا سال 1328 ه‍ . ش نافذ بود و در اين سال آيين نامه جديدى در 9 فصل و 76 ماده تدوين شد و در سال 1340 ه‍ . ش يك ماده جديد به آن اضافه شد و در سالهاى بعد نيز سازمان ادارى توسعه يافت، به گونه‏اى كه به نوشته مؤلف كتاب ارمغان طوس در سال 1350 ه‍ . ش در تشكيلات آستانه 35 اداره مختلف و 2500 كارمند وجود داشته است. مركز ادارى آستان قدس در زمانهاى گذشته نزديك حرم مطهر و در يكى از بناهاى همجوار بوده است و در اوايل قرن گذشته ساختمان دارالتوليه به محل كنونى انتقال يافته است.

 

haram 1

 

پس از پيروزى انقلاب اسلامى دگرگونى بنيادى در تشكيلات آستان قدس ايجاد گرديد. تعداد 37 اداره تابعه در تشكيلات جديد ادغام و بعضى از پستهاى زائد حذف گرديد و آيين‏نامه استخدامى جديد تدوين و طرح طبقه‏بندى مشاغل به اجرا در آمد و چارت جديد تشكيلاتى ترسيم گرديد كه در سال 1378 تغييراتى در آن ايجاد شد. در حال حاضر و در پى آخرين تغييرات در چارت تشكيلاتى، سازمان مركزى آستان قدس رضوى به عنوان مهمترين بخش از تشكيلات مديريتى طبق تصوير پيوست شامل چهار معاونت و 9 مديريت كل با ادارات تابعه است كه مستقيماً تحت نظر قائم مقام و به نيابت از توليت آستان قدس رضوى اداره مى‏شود و بالاترين مرجع در اين تشكيلات، مقام منيع توليت عظمى است. سازمان بندى جديد كليه سازمانها، ادارات و شركتهاى وابسته به آستان قدس رضوى هم‏اكنون طبق تصوير نمودار پيوست در دو مجموعه بزرگ تحت عناوين سازمان اقتصادى و سازمان فرهنگى لحاظ شده‏اند.

سازمان فرهنگى با سه معاونت و 14 مؤسسه و مراكز زير مجموعه‏اى تحت نظر شوراى عالى فرهنگى مديريت مى‏شوند و در سازمان بزرگ اقتصادى در چهار گروه جمعاً 48 شركت و موسسه و سازمان وابسته مستقيماً زير نظر هيأت عامل و مجمع عمومى اداره مى‏شوند. طبق نمودار تشكيلات در سازمان فرهنگى بجز دبيرخانه شورا، كليه فعاليتهاى ستادى شامل تنظيم بودجه كل، اطلاع رسانى و ساير خدمات پشتيبانى توسط ادارات مركزى آستان قدس رضوى و مديريت برنامه و بودجه و مديريت MIS انجام مى‏شود.

بازدید ها : 3782
 
کالج دانشگاه فردوسی مشهد
FERDOWSI UNIVERSITY